Κατά τη διάρκεια του 92ου Συνεδρίου του PEN International, το οποίο πραγματοποιήθηκε διαδικτυακά στις 29 και 30 Σεπτεμβρίου 2026, η Συνέλευση των Αντιπροσώπων του PEN International υιοθέτησε δύο ψηφίσματα που αφορούν ορισμένες από τις πλέον πιεστικές προκλήσεις της εποχής μας. Το πρώτο εξετάζει τον αντίκτυπο της Παραγωγικής και της Πρακτορικής Τεχνητής Νοημοσύνης (Generative and Agentic AI) στα δικαιώματα των συγγραφέων, στην ανθρώπινη δημιουργία και στην ελευθερία της έκφρασης. Το δεύτερο επικεντρώνεται στις ολοένα εντονότερες συνέπειες της απορρύθμισης της διεθνούς τάξης, συμπεριλαμβανομένων των ένοπλων συγκρούσεων, της αποδυνάμωσης των πολυμερών κανόνων, των ανθρωπιστικών κρίσεων και της κατάρρευσης του συστήματος ελέγχου των πυρηνικών εξοπλισμών. Με τα δύο αυτά ψηφίσματα, το PEN International επαναβεβαιώνει τη δέσμευσή του να υπερασπίζεται την ελευθερία της γραφής, της σκέψης και του λόγου, διασφαλίζοντας ότι ο τεχνολογικός μετασχηματισμός και οι παγκόσμιες αναταράξεις δεν θα συντελούνται εις βάρος των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, της ανθρώπινης δημιουργικότητας, της λογοδοσίας και της ειρήνης.
«Οι συγγραφείς γνώριζαν ανέκαθεν ότι οι λέξεις διαμορφώνουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο. Σε περιόδους αναταραχής και αβεβαιότητας, καθήκον μας είναι να αμφισβητούμε τις αφηγήσεις που μας παρουσιάζονται, να καταθέτουμε τη μαρτυρία μας για όσα συμβαίνουν και να προστατεύουμε τον χώρο μέσα στον οποίο η σκέψη μπορεί να κινείται ελεύθερα. Είτε βρισκόμαστε αντιμέτωποι με την ανάπτυξη νέων τεχνολογιών είτε με την κατάρρευση των διεθνών κανόνων, οφείλουμε να συνεχίσουμε να υψώνουμε τη φωνή μας για να προστατεύσουμε όσα μας κάνουν ανθρώπους».
Burhan Sönmez, Πρόεδρος του PEN International
Ψήφισμα για την Παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη και τα Δικαιώματα των Συγγραφέων
Το ψήφισμα επαναβεβαιώνει τη θεμελιώδη αρχή του Διεθνούς Χάρτη Αρχών του PEN για την ελεύθερη και ανεμπόδιστη διάδοση της σκέψης, αναγνωρίζοντας παράλληλα τόσο τις δυνατότητες όσο και τους κινδύνους που συνδέονται με την Παραγωγική και την Πρακτορική Τεχνητή Νοημοσύνη. Εκφράζει την ανησυχία ότι η ταχεία διάδοση περιεχομένου που παράγεται από μηχανές, χωρίς ουσιαστική ανθρώπινη εποπτεία, ενδέχεται να υπονομεύσει την εμπιστοσύνη, να αποδυναμώσει την ανθρώπινη δημιουργία και τη λογοδοσία, να στρεβλώσει τον δημόσιο διάλογο και να επιταχύνει τη διάδοση ψευδών πληροφοριών σε πρωτοφανή κλίμακα και με πρωτοφανή ταχύτητα.
Το ψήφισμα τοποθετεί την ανθρώπινη δημιουργία στον πυρήνα της λογοτεχνίας και της δημιουργικής έκφρασης. Αναγνωρίζοντας ότι η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να συμβάλει στην έρευνα και σε άλλες πτυχές της δημιουργικής διαδικασίας, υπογραμμίζει ότι η συγγραφή αποτελεί μια ανθρώπινη διερεύνηση ιδεών, εμπειριών και δυνατοτήτων και ότι η έννοια της συγγραφικής δημιουργίας αντλεί το νόημά της τόσο από το παραγόμενο έργο όσο και από την ίδια την ανθρώπινη πράξη της δημιουργίας.
Το ψήφισμα προσδιορίζει επτά τομείς που προκαλούν ανησυχία, μεταξύ των οποίων η χρήση έργων που προστατεύονται από πνευματικά δικαιώματα για την εκπαίδευση μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης χωρίς συναίνεση, αμοιβή ή αναγνώριση της δημιουργικής συμβολής των δικαιούχων, η εκμετάλλευση του έργου των μεταφραστών, η ενίσχυση της παραπληροφόρησης και των διακρίσεων, η αξιοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης για σκοπούς λογοκρισίας και παρακολούθησης, η συγκέντρωση της εξουσίας ως προς το τι γράφεται, μεταφράζεται, διανέμεται και διαβάζεται, καθώς και η περιθωριοποίηση γλωσσών και λογοτεχνικών παραδόσεων που διαθέτουν περιορισμένους πόρους και μέσα υποστήριξης.
Το ψήφισμα καλεί τις κυβερνήσεις να θεσπίσουν ρυθμιστικά πλαίσια βασισμένα στα δικαιώματα, τους διεθνείς οργανισμούς να προωθήσουν παγκόσμια πρότυπα που στηρίζονται στα ανθρώπινα δικαιώματα, την πνευματική ιδιοκτησία, την πολιτισμική πολυμορφία και την πνευματική ελευθερία, και τους εκδότες, τους ραδιοτηλεοπτικούς φορείς και τις ψηφιακές πλατφόρμες να διατηρούν σαφή πρότυπα σχετικά με τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης, την ανθρώπινη εποπτεία και τη συντακτική ευθύνη.
Παράλληλα, καλεί τις εταιρείες τεχνολογίας να επισημαίνουν με σαφήνεια το περιεχόμενο που παράγεται από τεχνητή νοημοσύνη, να εξασφαλίζουν τη συναίνεση των δικαιούχων για τη χρήση έργων που προστατεύονται από πνευματικά δικαιώματα στα δεδομένα εκπαίδευσης, να γνωστοποιούν τις πηγές τους, να υποστηρίζουν τη δίκαιη συμπερίληψη γλωσσών με περιορισμένους πόρους στα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης και να διασφαλίζουν ότι τα συστήματα προτάσεων και διανομής περιεχομένου που βασίζονται στην τεχνητή νοημοσύνη δεν ευνοούν το τεχνητά παραγόμενο περιεχόμενο εις βάρος της ανεξάρτητης δημοσιογραφίας, της λογοτεχνίας και της ανθρώπινης δημιουργικής έκφρασης.
Τέλος, το ψήφισμα καλεί τα Κέντρα PEN και τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών να παρακολουθούν τις επιπτώσεις της τεχνητής νοημοσύνης στους συγγραφείς, τους δημοσιογράφους, τους μεταφραστές και τους ανθρώπους του πολιτισμού και να διεκδικούν πολιτικές που συνάδουν με τις αρχές του Χάρτη του PEN.
Ακολουθεί αναλυτικά το ψήφισμα:
ΨΗΦΙΣΜΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΗ ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΤΩΝ ΣΥΓΓΡΑΦΕΩΝ
Προτάθηκε από το Διοικητικό Συμβούλιο του PEN International
Η Συνέλευση των Αντιπροσώπων του PEN International, η οποία συνεδρίασε διαδικτυακά κατά το 92ο Ετήσιο Συνέδριό του, στις 29 και 30 Σεπτεμβρίου 2026, επαναβεβαιώνει τη θεμελιώδη αρχή του Χάρτη του PEN για την ελεύθερη και ανεμπόδιστη διάδοση της σκέψης. Αναγνωρίζοντας τόσο τις δυνατότητες όσο και τους κινδύνους που συνδέονται με την Παραγωγική και την Πρακτορική Τεχνητή Νοημοσύνη (Generative and Agentic Artificial Intelligence – AI)¹, το PEN εκφράζει τη βαθιά ανησυχία του ότι η ταχεία διάδοση περιεχομένου που δημιουργείται αυτόνομα από μηχανές, εφόσον πραγματοποιείται χωρίς ανθρώπινη εποπτεία, ενδέχεται να υπονομεύσει την αλήθεια, να αποδυναμώσει την ανθρώπινη δημιουργία και τη λογοδοσία, να στρεβλώσει τον δημόσιο διάλογο και να διαδώσει ψευδείς πληροφορίες και παραπλανητικά κείμενα με ταχύτητα και σε κλίμακα που καθιστούν αδύνατο τον έλεγχό τους. Η τεχνητή νοημοσύνη δεν πρέπει να περιορίζει την ελευθερία και την αυτονομία των ανθρώπων να σκέφτονται, να γράφουν και να επικοινωνούν ανεξάρτητα, ούτε τη δυνατότητα των κοινωνικών ομάδων να προστατεύουν τα δικαιώματα και την ταυτότητά τους.
Η λογοτεχνία αποτελεί άσκηση ελευθερίας και έκφραση της ανθρώπινης φαντασίας. Η σχέση της γραφής με τη σκέψη είναι αντίστοιχη με εκείνη του αυτοσχεδιασμού με τη μουσική. Από τη φύση της, η γραφή συνιστά μια ανοιχτή ανθρώπινη διερεύνηση δυνατοτήτων, εμπειριών, ιδεών και κριτικής σκέψης. Η έννοια της συγγραφικής δημιουργίας αντλεί το νόημά της από μια συναφή αρχή. Η προστασία της δεν αφορά αποκλειστικά το ίδιο το έργο, καθώς η αξία της έγκειται και στη βαθιά ανθρώπινη πράξη της δημιουργίας του. Η Παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να παράγει παραλλαγές ήδη υπαρχόντων κειμένων, αλλά δεν μπορεί να αναπαραγάγει την ελευθερία μέσα από την οποία οι άνθρωποι ανακαλύπτουν και καλλιεργούν τη δική τους φωνή. Η «δημιουργικότητα» της τεχνητής νοημοσύνης καθορίζεται από την αλγοριθμική ανταπόκρισή της σε μια δεδομένη εντολή, βάσει στατιστικών προτύπων που έχει μάθει από εκτεταμένα σώματα κειμένων.
Επτά προβλήματα
Το PEN αναγνωρίζει ότι η Παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη υποστηρίζει τη δημιουργική διαδικασία, καθώς μπορεί να διεξάγει έρευνα με ταχύτητα και να παρουσιάζει τα αποτελέσματά της με λογικά οργανωμένο τρόπο, ενώ η Πρακτορική Τεχνητή Νοημοσύνη επεκτείνει αυτές τις δυνατότητες οργανώνοντας εργασίες και εκτελώντας τες αυτόνομα. Η τεχνολογία αυτή υπόσχεται αποτελεσματικότητα και σαφήνεια, καλλιεργώντας προσδοκίες για σημαντικά επιτεύγματα στην ανθρώπινη ανάπτυξη. Ωστόσο, οι απαντήσεις της συχνά περιλαμβάνουν «παραισθήσεις»² και πολλές φορές αδυνατούν να διακρίνουν το ορθό από το εσφαλμένο. Στο πιο θεμελιώδες επίπεδο, συνιστά απειλή για την ίδια την ανθρώπινη ικανότητα και αυτονομία της ελεύθερης γραφής και σκέψης.
Η Παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη χρησιμοποιείται καταχρηστικά για:
- Την εκμετάλλευση έργων που προστατεύονται από πνευματικά δικαιώματα, με σκοπό την εκπαίδευση μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης χωρίς συναίνεση, αμοιβή ή αναγνώριση της δημιουργικής συμβολής των δικαιούχων.
- Την προώθηση της μηχανικής μετάφρασης, η οποία βασίζεται στην εργασία ανθρώπων μεταφραστών χωρίς αναγνώριση της συμβολής τους, απειλώντας τόσο τα μέσα βιοπορισμού όσο και την ορατότητα του επαγγέλματος.
- Την ενίσχυση της δημοσίευσης παραπλανητικού περιεχομένου και την όξυνση του μίσους, την προώθηση διακρίσεων εις βάρος των γυναικών, των ΛΟΑΤΚΙΑ+ ατόμων και άλλων μειονοτήτων και, κατά συνέπεια, την ενίσχυση των ανισοτήτων.
- Τη διάδοση ψευδών πληροφοριών και παραπληροφόρησης.
- Την παροχή νέων εργαλείων λογοκρισίας και παρακολούθησης, καθώς και την υπονόμευση του δικαιώματος στην ιδιωτικότητα.
- Την άσκηση εξαιρετικά μεγάλης εξουσίας στον καθορισμό του τι γράφεται, διανέμεται, μεταφράζεται, δημοσιεύεται και διαβάζεται.
- Την παγίωση της γλωσσικής και πολιτισμικής ανισότητας, μέσω της προνομιακής μεταχείρισης των κυρίαρχων γλωσσών και λογοτεχνικών παραδόσεων.
Εκκλήσεις για δράση και επιδιωκόμενα αποτελέσματα
Η Γενική Συνέλευση του PEN International απευθύνει τις ακόλουθες εκκλήσεις.
Προς τις κυβερνήσεις
Να θεσπίσουν νομικά και κανονιστικά πλαίσια που προστατεύουν την ελευθερία της έκφρασης και το δικαίωμα στην ιδιωτικότητα, αποτρέποντας παράλληλα την κακόβουλη χρήση της Παραγωγικής Τεχνητής Νοημοσύνης για παραπληροφόρηση, λογοκρισία, παρακολούθηση και πολιτική χειραγώγηση.³ Οι αρμόδιες αρχές οφείλουν να διασφαλίζουν ότι οι αναγνώστες, οι συγγραφείς και οι πολίτες μπορούν να διακρίνουν την ανθρώπινη έκφραση από το περιεχόμενο που παράγεται από μηχανές, διαφυλάσσοντας έτσι την εμπιστοσύνη, τη λογοδοσία και την ενημερωμένη συμμετοχή στον δημόσιο διάλογο.
Προς τους διεθνείς οργανισμούς, όπως η UNESCO
Να προωθήσουν ένα κοινό παγκόσμιο πλαίσιο, στο οποίο η τεχνολογική καινοτομία θα καθοδηγείται από τα ανθρώπινα δικαιώματα, συμπεριλαμβανομένων της ελευθερίας της έκφρασης, της προστασίας της πνευματικής ιδιοκτησίας, της πολιτισμικής πολυμορφίας και της πνευματικής ελευθερίας.
Προς τους εκδότες, τους ραδιοτηλεοπτικούς φορείς και τις πλατφόρμες ψηφιακών μέσων
Να διατηρούν σαφή πρότυπα σχετικά με τη χρήση της Παραγωγικής Τεχνητής Νοημοσύνης, διαφυλάσσοντας τη συντακτική ευθύνη, διασφαλίζοντας την ανθρώπινη εποπτεία, την επαλήθευση των πηγών και την ακεραιότητα της ανθρώπινης συγγραφικής δημιουργίας.⁴
Προς τις εταιρείες τεχνολογίας, τους προγραμματιστές και τους παρόχους συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης
- Να εφαρμόζουν αυστηρά πρότυπα πραγματολογικής ακρίβειας και αναφοράς των πηγών στο περιεχόμενο που παράγεται από τεχνητή νοημοσύνη.⁵
- Να επισημαίνουν με σαφήνεια και συνέπεια τα κείμενα που παράγονται από τεχνητή νοημοσύνη.
- Να υποστηρίζουν τις οργανώσεις που υπερασπίζονται την ελευθερία του Τύπου και την ανεξάρτητη δημοσιογραφία, ως αναχώματα απέναντι στην παραπληροφόρηση που ενισχύεται από την τεχνητή νοημοσύνη.⁶
- Να εξασφαλίζουν τη συναίνεση των δικαιούχων για τη χρήση έργων που προστατεύονται από πνευματικά δικαιώματα στα δεδομένα εκπαίδευσης, δίνοντας ιδιαίτερη προσοχή στους συγγραφείς και τους μεταφραστές από γλωσσικές κοινότητες και χώρες με περιορισμένους πόρους, των οποίων τα έργα χρησιμοποιούνται δυσανάλογα συχνά χωρίς αναγνώριση της συμβολής τους.
- Να γνωστοποιούν, σε μορφή προσβάσιμη στο κοινό, τις πηγές των προστατευόμενων από πνευματικά δικαιώματα έργων που χρησιμοποιούνται για την ανάπτυξη μοντέλων Παραγωγικής Τεχνητής Νοημοσύνης, παρέχοντας στους συγγραφείς τη δυνατότητα να διαπιστώνουν εάν το έργο τους έχει χρησιμοποιηθεί με αυτόν τον τρόπο.
- Να προωθούν τη δίκαιη συμπερίληψη γλωσσών με περιορισμένους πόρους στα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης, με την άμεση συμμετοχή των γλωσσικών και λογοτεχνικών κοινοτήτων που επηρεάζονται, ώστε να αποτρέπεται η περαιτέρω περιθωριοποίησή τους και να διασφαλίζεται η συνέχιση της ύπαρξής τους.
- Να διασφαλίζουν ότι τα συστήματα προτάσεων, αναζήτησης και διανομής περιεχομένου δεν ευνοούν το τεχνητά παραγόμενο περιεχόμενο εις βάρος της ανεξάρτητης δημοσιογραφίας, της λογοτεχνίας, της μετάφρασης και άλλων μορφών ανθρώπινης δημιουργικής έκφρασης.
- Να αρνούνται να αναπτύσσουν ή να διαθέτουν εργαλεία παρακολούθησης σε κυβερνήσεις που τα χρησιμοποιούν για την παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, μεταξύ άλλων εις βάρος συγγραφέων και οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών.
Προς τους οργανισμούς προστασίας της πνευματικής ιδιοκτησίας και τους πολιτιστικούς φορείς
- Να εξασφαλίζουν την εν επιγνώσει συναίνεση των συγγραφέων, των μεταφραστών και άλλων δημιουργών και να διασφαλίζουν ότι αυτοί διατηρούν ουσιαστικό έλεγχο στη χρήση των έργων τους κατά την ανάπτυξη και εφαρμογή συστημάτων Παραγωγικής Τεχνητής Νοημοσύνης, λαμβάνοντας δίκαιη αναγνώριση και αμοιβή όπου αυτό αρμόζει.
- Να διασφαλίζουν ότι η συναίνεση, η αναγνώριση και η αμοιβή ισχύουν εξίσου για συγγραφείς και μεταφραστές από γλωσσικές κοινότητες και χώρες με περιορισμένους πόρους, των οποίων τα έργα είναι δυσανάλογα εκτεθειμένα στον κίνδυνο εκμετάλλευσης χωρίς δυνατότητα προσφυγής για την προστασία των δικαιωμάτων τους.
Προς τα Κέντρα PEN και την κοινωνία των πολιτών σε ολόκληρο τον κόσμο
- Να παρακολουθούν τον αντίκτυπο της Παραγωγικής Τεχνητής Νοημοσύνης στους συγγραφείς, τους δημοσιογράφους, τους μεταφραστές και τη λογοτεχνική κουλτούρα και να υποστηρίζουν πολιτικές που συνάδουν με τις αρχές του Χάρτη του PEN.
- Να παρέχουν στα Κέντρα, ιδιαίτερα σε εκείνα που βρίσκονται σε χώρες χαμηλού εισοδήματος, κοινά προγράμματα εκπαίδευσης στην τεχνητή νοημοσύνη, εργαλεία υποβολής αναφορών και υποστήριξη για την εφαρμογή των σχετικών μέτρων.
Συμπέρασμα
Η τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι εγγενώς ούτε απελευθερωτική ούτε καταπιεστική. Πρόκειται για μια τεχνολογία της οποίας οι επιπτώσεις θα καθοριστούν από τις επιλογές των επιχειρήσεων, των κυβερνήσεων και της κοινωνίας των πολιτών. Δεσμευόμαστε να υπερασπιστούμε τα δικαιώματα των συγγραφέων σε αυτή την εποχή μετασχηματισμού και καλούμε τη διεθνή λογοτεχνική κοινότητα να απαιτήσει η τεχνητή νοημοσύνη να υπηρετεί την ανθρώπινη έκφραση αντί να την περιορίζει.
Ψήφισμα για τις ολοένα εντονότερες συνέπειες της απορρύθμισης της διεθνούς τάξης – Μια διεθνής τάξη βασισμένη σε κανόνες που καταρρέει
Το ψήφισμα προειδοποιεί ότι οι συνέπειες της απορρύθμισης της διεθνούς τάξης εξακολουθούν να έχουν ολέθριες επιπτώσεις στη ζωή εκατομμυρίων ανθρώπων. Οι παρατεταμένες συγκρούσεις, τα νέα κύματα πολέμων και αστάθειας, η αποδυνάμωση των κανόνων της πολυμερούς συνεργασίας και η εγκατάλειψη των δεσμεύσεων για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής επιδεινώνουν τις ήδη υπάρχουσες κρίσεις. Αναγνωρίζει ότι η διεθνής τάξη που βασίζεται σε κανόνες ουδέποτε λειτούργησε με ισότιμο τρόπο για όλους τους λαούς, υπογραμμίζοντας παράλληλα ότι η ολοένα ταχύτερη αποδυνάμωσή της επιδεινώνει τις συνθήκες ζωής των ανθρώπων σε ολόκληρο τον κόσμο.
Το ψήφισμα αναδεικνύει την παράνομη χρήση στρατιωτικής βίας και την επιβολή αποκλεισμών χωρίς λογοδοσία, την κατάρρευση της ανθρωπιστικής βοήθειας και τις επιπτώσεις της στις ευάλωτες κοινότητες και στα ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης, τις επιθέσεις εναντίον μη στρατιωτικών υποδομών και της πολιτιστικής κληρονομιάς, καθώς και την κατάρρευση του συστήματος ελέγχου των πυρηνικών εξοπλισμών. Τονίζει ότι όλα αυτά αποτελούν αλληλένδετες εκδηλώσεις μιας διεθνούς τάξης που βυθίζεται σε ολοένα βαθύτερη κρίση.
Το ψήφισμα καλεί τα Κέντρα PEN και τους συγγραφείς να απαιτούν από τις κυβερνήσεις να λογοδοτούν για τις δεσμεύσεις τους στον τομέα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, να αξιοποιούν τη δύναμη της αφήγησης για την καλλιέργεια της ενσυναίσθησης και του διαλόγου, να αμφισβητούν τις αφηγήσεις που μετατρέπουν τον φόβο και την αβεβαιότητα σε επιθετικότητα και μίσος και να ενισχύουν τις φωνές των ανθρώπων των οποίων ο πόνος παραμένει αθέατος εξαιτίας της πολιτικής ατιμωρησίας και της αποδυνάμωσης των διεθνών μηχανισμών λογοδοσίας.
Παράλληλα, καλεί τις κυβερνήσεις και τους διακυβερνητικούς οργανισμούς να επαναβεβαιώσουν τη δέσμευσή τους στον Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών και στο διεθνές δίκαιο, να επαναλάβουν επειγόντως τις πολυμερείς διαπραγματεύσεις για τον έλεγχο των πυρηνικών εξοπλισμών, να στηρίξουν τον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών και τους οργανισμούς του και να αναμορφώσουν το σύστημα ανθρωπιστικής βοήθειας, ενισχύοντας τη δυνατότητα αυτόνομης δράσης και τον ηγετικό ρόλο των κοινοτήτων και των χωρών που πλήττονται από τις κρίσεις.
Ακολουθεί αναλυτικά το ψήφισμα:
ΨΗΦΙΣΜΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΟΛΟΕΝΑ ΕΝΤΟΝΟΤΕΡΕΣ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΤΗΣ ΑΠΟΡΡΥΘΜΙΣΗΣ ΤΗΣ ΔΙΕΘΝΟΥΣ ΤΑΞΗΣ
Μια διεθνής τάξη βασισμένη σε κανόνες που καταρρέει
Προτάθηκε από την Επιτροπή Συγγραφέων για την Ειρήνη (Writers for Peace Committee)
Κατά το έτος που μεσολάβησε από την υιοθέτηση, από τη Συνέλευση των Αντιπροσώπων του PEN International, του Ψηφίσματος για τη Σημερινή Διεθνή Απορρύθμιση και την Κατάρρευση της Ειρήνης¹, οι συνέπειες της απορρύθμισης της διεθνούς τάξης εξακολούθησαν να έχουν ολέθριες επιπτώσεις στη ζωή εκατομμυρίων ανθρώπων σε ολόκληρο τον κόσμο, με σοβαρές προεκτάσεις για την παγκόσμια ειρήνη. Παρατεταμένες συγκρούσεις έχουν αφεθεί να διαιωνίζονται, ενώ ανεξέλεγκτες φιλοδοξίες έχουν προκαλέσει νέα κύματα πολέμων και αστάθειας. Παράλληλα, η συνειδητή εγκατάλειψη των δεσμεύσεων για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής από ολοένα περισσότερες κυβερνήσεις απειλεί να επιδεινώσει καθεμία από αυτές τις κρίσεις, επιταχύνοντας τον εκτοπισμό πληθυσμών, εντείνοντας την ανασφάλεια και τροφοδοτώντας τις συνθήκες μέσα στις οποίες γεννιούνται οι συγκρούσεις.
Το PEN αναγνωρίζει ότι η διεθνής τάξη που διαμορφώθηκε μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και βασίζεται σε κανόνες δεν λειτούργησε ποτέ ισότιμα για όλους τους λαούς. Η ολοένα ταχύτερη αποδυνάμωση των κανόνων της πολυμερούς συνεργασίας επιβαρύνει μια ιστορική πραγματικότητα κατά την οποία οι κανόνες αυτοί εφαρμόζονταν άνισα και επιβάλλονταν επιλεκτικά. Ωστόσο, σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι μια τέτοια διεθνής τάξη ήταν χειρότερη από τη σημερινή κατάσταση διεθνούς απορρύθμισης, η οποία επηρεάζει ολόκληρη την ανθρωπότητα.
Τα παραδείγματα που εξετάζονται στο παρόν ψήφισμα είναι ενδεικτικά και όχι εξαντλητικά, αλλά αποτυπώνουν ένα ευρύτερο πρότυπο απορρύθμισης και συγκρούσεων που πλήττει κοινότητες σε κάθε περιοχή του κόσμου.
«Μια λέξη μετά την άλλη, μετά την άλλη, είναι δύναμη.»
Margaret Atwood
Παράνομη χρήση στρατιωτικής βίας και επιβολή αποκλεισμών χωρίς λογοδοσία
Οι ηγέτες εξακολουθούν να αγνοούν τα πραγματικά γεγονότα προκειμένου να κατασκευάζουν τις δικές τους αφηγήσεις, να αθετούν προηγούμενες συμφωνίες και να παραβιάζουν το διεθνές δίκαιο. Πρόσφατα παραδείγματα αποτελούν η παράνομη στρατιωτική επέμβαση της κυβέρνησης των Ηνωμένων Πολιτειών στη Βενεζουέλα και ο πόλεμος που διεξήγαγε από κοινού με το Ισραήλ εναντίον του Ιράν, γεγονότα που έχουν υπονομεύσει σοβαρά την ειρήνη και το διεθνές δίκαιο. Ο πόλεμος έχει προκαλέσει χιλιάδες θανάτους και εκτεταμένες καταστροφές μη στρατιωτικών υποδομών σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή. Η κατάσταση επιδεινώθηκε από το κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ από την ιρανική κυβέρνηση ως αντίποινα, γεγονός που προκάλεσε ενεργειακή κρίση με παγκόσμιες οικονομικές, πολιτικές και κοινωνικές συνέπειες, τις οποίες μια κατ’ όνομα συμφωνία κατάπαυσης του πυρός δεν έχει ακόμη καταφέρει να αντιμετωπίσει.
Η χρήση στρατιωτικών πληγμάτων και αποκλεισμών συνιστά σοβαρή απειλή τόσο για την ενεργειακή όσο και για την επισιτιστική ασφάλεια, τροφοδοτώντας περαιτέρω συγκρούσεις και αστάθεια. Στο Σουδάν, μια χώρα που δοκιμάζεται από τον συνεχιζόμενο εμφύλιο πόλεμο, συμπεριλαμβανομένης της σκόπιμης λιμοκτονίας πολιορκημένων πληθυσμών και άλλων θηριωδιών που διαπράττονται από τις Δυνάμεις Ταχείας Υποστήριξης και πληρούν τα κριτήρια για να χαρακτηριστούν γενοκτονία, η διακοπή των εισαγωγών λιπασμάτων και τροφίμων εξαιτίας της σύγκρουσης έχει επιδεινώσει τη μεγαλύτερη ήδη ανθρωπιστική κρίση στον κόσμο.
Στη Μιανμάρ, οι περιορισμοί που επιβάλλει η στρατιωτική χούντα έχουν επιβαρυνθεί από την παγκόσμια έλλειψη λιπασμάτων, προκαλώντας απότομη αύξηση των τιμών των τροφίμων σε μια χώρα που ήδη σπαράσσεται από τη βίαιη καταστολή του καθεστώτος, η οποία έχει οδηγήσει στον θάνατο χιλιάδων ανθρώπων και στον εκτοπισμό τεσσάρων εκατομμυρίων. Στην Κούβα, ο παράνομος αποκλεισμός της προμήθειας καυσίμων που έχει επιβάλει η κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών έχει προκαλέσει επανειλημμένες εκτεταμένες διακοπές ηλεκτροδότησης σε ολόκληρη τη χώρα, παραλύοντας βασικές υπηρεσίες, συμπεριλαμβανομένων των συστημάτων υγείας και της πρόσβασης σε πόσιμο νερό. Καθώς περίπου ένα εκατομμύριο Κουβανοί εξαρτώνται από τη μεταφορά νερού με βυτιοφόρα που λειτουργούν με πετρέλαιο κίνησης, η ανθρωπιστική κατάσταση έχει καταστεί εξαιρετικά κρίσιμη.
Μέσα σε ένα περιβάλλον αυξανόμενης παγκόσμιας αστάθειας, μακροχρόνιες εντάσεις μεταξύ χωρών, όπως το Αφγανιστάν και το Πακιστάν, καθώς και η Ερυθραία και η Αιθιοπία, κινδυνεύουν πλέον να κλιμακωθούν σε ευρύτερες συγκρούσεις. Την ίδια στιγμή, οι συνεχιζόμενοι εμφύλιοι πόλεμοι σε χώρες όπως η Υεμένη, η Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό και το Σουδάν επιδεινώνονται από κυβερνήσεις και μη κρατικούς δρώντες που εμπλέκονται σε πολέμους δι’ αντιπροσώπων, διαιωνίζοντας τον πόνο εκατομμυρίων ανθρώπων.
Στη Συρία, όπου μια εκτεταμένη συνοριακή ζώνη παραμένει υπό παράνομη ισραηλινή κατοχή, η μεταβατική αρχή απέτυχε να αποτρέψει τη σφαγή μελών των μειονοτήτων των Αλαουιτών και των Δρούζων, με αποτέλεσμα την έξαρση δολοφονιών λόγω ταυτότητας, μαζικών απαγωγών και έμφυλης βίας.
Μονομερής και άδικη διακοπή της ανθρωπιστικής βοήθειας
Η ανθρωπιστική υποστήριξη, που πολύ συχνά αποτελεί την έσχατη διέξοδο και τη μοναδική σανίδα σωτηρίας για όσους βρίσκονται παγιδευμένοι σε εμπόλεμες συγκρούσεις, αντιμετωπίζει παγκόσμια κατάρρευση της χρηματοδότησής της. Η κατάρρευση αυτή επιτείνει τις μακροχρόνιες διαρθρωτικές αδυναμίες του ίδιου του ανθρωπιστικού συστήματος, μεταξύ των οποίων η διαιώνιση άνισων σχέσεων ισχύος ανάμεσα στις δωρήτριες χώρες και τις χώρες που λαμβάνουν βοήθεια, καθώς και η διαμόρφωση προτεραιοτήτων από τους χρηματοδότες, οι οποίες εξυπηρετούν στόχους εξωτερικής πολιτικής αντί για τις ανάγκες των αποδεκτών της βοήθειας.
Το αιφνίδιο κλείσιμο, κατά το προηγούμενο έτος, της Υπηρεσίας Διεθνούς Ανάπτυξης των Ηνωμένων Πολιτειών (USAID) είχε σοβαρές επιπτώσεις στη διεθνή ειρήνη και οδήγησε στην αναστολή προγραμμάτων που παρείχαν βασικές υπηρεσίες, όπως πρόσβαση σε ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης, υγειονομική περίθαλψη και διατροφή, σε ορισμένες από τις πλέον ευάλωτες κοινότητες του κόσμου.
Στο Μπανγκλαντές, όπου βρίσκεται ο μεγαλύτερος προσφυγικός καταυλισμός στον κόσμο, με περισσότερους από ένα εκατομμύριο ιδιαίτερα ευάλωτους πρόσφυγες Ροχίνγκια, οι δραστικές περικοπές της αμερικανικής βοήθειας οδήγησαν στην αναστολή προγραμμάτων ζωτικής σημασίας, παρά τις επείγουσες εκκλήσεις των αρχών του Μπανγκλαντές και του ΟΗΕ για την κάλυψη του χρηματοδοτικού κενού. Μέσα σε μόλις δώδεκα μήνες, οι ερευνητές εκτιμούν ότι περισσότεροι από 780.000 θάνατοι σε ολόκληρο τον κόσμο αποτελούν άμεση συνέπεια των περικοπών, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνονται οι θάνατοι περισσότερων από 500.000 παιδιών.
Οι συνέπειες της κατάργησης της USAID επιδεινώθηκαν από το γεγονός ότι πολλές άλλες χώρες ακολούθησαν το ίδιο παράδειγμα. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα η Επίσημη Αναπτυξιακή Βοήθεια (Official Development Assistance – ODA) από τις χώρες του ΟΟΣΑ να μειωθεί κατά περισσότερο από 23% το 2025, καταγράφοντας τη μεγαλύτερη μείωση που έχει σημειωθεί ποτέ. Για πρώτη φορά, οι πέντε χώρες που παρέχουν τα μεγαλύτερα ποσά Επίσημης Αναπτυξιακής Βοήθειας, η Γερμανία, η Γαλλία, η Ιαπωνία, το Ηνωμένο Βασίλειο και οι Ηνωμένες Πολιτείες, μείωσαν όλες τους προϋπολογισμούς τους, αντιπροσωπεύοντας συνολικά περισσότερο από το 95% της συνολικής μείωσης της χρηματοδότησης ODA που κατέγραψε ο ΟΟΣΑ κατά το προηγούμενο έτος. Καθώς οι χώρες εγκαταλείπουν τις δεσμεύσεις τους για ανθρωπιστική βοήθεια, πόροι ανακατευθύνονται προς τους επανεξοπλισμούς, με τις παγκόσμιες στρατιωτικές δαπάνες να αυξάνονται για ενδέκατη συνεχόμενη χρονιά το 2025.
Η παγκόσμια κατάρρευση της ανθρωπιστικής βοήθειας είχε επίσης άμεσες συνέπειες στην ελευθερία της έκφρασης, προκαλώντας σημαντικές περικοπές στη χρηματοδότηση οργανώσεων και προγραμμάτων που υποστήριζαν τα ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης και την πρόσβαση στην πληροφορία, το κλείσιμο ανεξάρτητων μέσων και τη μείωση της δημοσιογραφικής κάλυψης πολλών εμπόλεμων περιοχών. Το κενό ενημέρωσης που δημιουργείται περιορίζει τη δημοσιοποίηση των παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, προσφέροντας ένα πέπλο ατιμωρησίας στους υπευθύνους και αφήνοντας παράλληλα χώρο για την ύπουλη εξάπλωση της προπαγάνδας και της παραπληροφόρησης.
«Αν πρέπει να πεθάνω
Εσύ πρέπει να ζήσεις για να αφηγηθείς την ιστορία μου»
Refaat Alareer Ποιητής από τη Γάζα, που σκοτώθηκε σε ισραηλινή αεροπορική επιδρομή
Γενοκτονικές επιθέσεις και καταστροφή μη στρατιωτικών υποδομών και πολιτιστικής κληρονομιάς
Η κλιμάκωση της μονομερούς και παράνομης χρήσης στρατιωτικής ισχύος σε ολόκληρο τον κόσμο αποτελεί σαφή ένδειξη της καταστροφικής αποσύνθεσης του διεθνούς πλαισίου που βασίζεται σε κανόνες, καθώς μη στρατιωτικές υποδομές και χώροι πολιτιστικής κληρονομιάς γίνονται ολοένα συχνότερα στόχοι επιθέσεων χωρίς οι υπεύθυνοι να λογοδοτούν.
Στο Μπαχρέιν, στο Κουβέιτ και στο Ιράν, πλήγματα των ιρανικών και αμερικανικών δυνάμεων εναντίον εγκαταστάσεων αφαλάτωσης έχουν προκαλέσει σοβαρή ανησυχία σε μια περιοχή που εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από πηγές αφαλατωμένου νερού. Παρόμοιες πρακτικές έχουν ακολουθήσει έποικοι στην κατεχόμενη Δυτική Όχθη, η οποία αποτελεί μέρος των Κατεχόμενων Παλαιστινιακών Εδαφών, καθώς και ο ισραηλινός στρατός κατά την κατοχή του νότιου Λιβάνου, με επιθέσεις μεταξύ άλλων σε υποδομές ύδρευσης και αποχέτευσης, από τις οποίες εξαρτώνται χιλιάδες άνθρωποι για την πρόσβασή τους σε καθαρό νερό.
Στη Γάζα², η οποία επίσης αποτελεί μέρος των Κατεχόμενων Παλαιστινιακών Εδαφών, οι αδιάκοπες επιθέσεις του ισραηλινού στρατού εναντίον μη στρατιωτικών υποδομών έχουν οδηγήσει στην καταστροφή τουλάχιστον του 75% των κατοικιών της κατεχόμενης περιοχής, ενώ περισσότερο από το 93% των σχολικών κτιρίων της Γάζας χρειάζεται πλήρη ανακατασκευή ή εκτεταμένες εργασίες αποκατάστασης για να μπορέσει να λειτουργήσει ξανά.
Οι προσπάθειες να λογοδοτήσει η ισραηλινή κυβέρνηση για τις γενοκτονικές επιθέσεις στη Γάζα, όπου, σύμφωνα με εκτιμήσεις του ΟΗΕ, έχουν σκοτωθεί περισσότεροι από 73.000 Παλαιστίνιοι μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις που πραγματοποίησαν η Χαμάς και άλλες παλαιστινιακές ένοπλες οργανώσεις στις 7 Οκτωβρίου 2023, έχουν αντιμετωπιστεί με μέτρα εξαναγκασμού, συμπεριλαμβανομένης της επιβολής κυρώσεων από την κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών εναντίον της Ειδικής Εισηγήτριας του ΟΗΕ Francesca Albanese και αρκετών δικαστών του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου.³
Η καταστολή εις βάρος των Παλαιστινίων έχει επίσης ενταθεί στη Δυτική Όχθη, λαμβάνοντας τη μορφή πογκρόμ, ενώ παράλληλα επεκτείνονται οι παράνομοι οικισμοί σε παλαιστινιακές εκτάσεις γης που έχουν κατασχεθεί.
Οι ανθρωπιστικές συνέπειες των συνεχιζόμενων συγκρούσεων επιδεινώνονται από τις επιθέσεις εναντίον χώρων πολιτιστικής κληρονομιάς, οι οποίες απειλούν να προκαλέσουν ανεπανόρθωτη ζημιά στην ανθρώπινη γνώση και τον πολιτισμό. Στην Ουκρανία, οι ρωσικές ένοπλες δυνάμεις συνεχίζουν να στοχοποιούν συστηματικά αμάχους και πολιτιστικούς χώρους. Μουσεία, βιβλιοθήκες και μνημεία Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO συγκαταλέγονται στους στόχους πυραυλικών επιθέσεων και επιθέσεων με μη επανδρωμένα αεροσκάφη από τις ρωσικές δυνάμεις, οι οποίες, σύμφωνα με αναφορές, κατέστρεψαν περίπου 12 εκατομμύρια βιβλία μόνο κατά τους μήνες Ιούλιο και Αύγουστο του 2026. Τουλάχιστον 301 προσωπικότητες του πολιτισμού της Ουκρανίας έχουν σκοτωθεί από τις ρωσικές δυνάμεις από την έναρξη της πλήρους κλίμακας εισβολής.
Κατάρρευση του ελέγχου των πυρηνικών εξοπλισμών
Η πλέον ανησυχητική συνέπεια της συνεχιζόμενης διεθνούς απορρύθμισης είναι, ενδεχομένως, οι επιπτώσεις της στον πυρηνικό αφοπλισμό.⁴ Σε μια περίοδο κατά την οποία η διεθνής αστάθεια βαθαίνει, η ανανεωμένη επιδίωξη εκσυγχρονισμού των πυρηνικών οπλοστασίων και επανεξοπλισμού από τις πυρηνικές δυνάμεις συνιστά εξαιρετικά σοβαρή υπαρξιακή απειλή για τη διεθνή ειρήνη.
Στα παραδείγματα του τελευταίου έτους περιλαμβάνεται η λήξη της συνθήκης New START, μιας μακροχρόνιας διμερούς συμφωνίας ελέγχου των πυρηνικών εξοπλισμών μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και της Ρωσικής Ομοσπονδίας, χωρίς να έχει συναφθεί νέα συμφωνία που να την αντικαθιστά. Για πρώτη φορά εδώ και περισσότερα από πενήντα χρόνια, οι δύο παγκόσμιες δυνάμεις, οι οποίες διαθέτουν από κοινού σχεδόν το 90% του παγκόσμιου πυρηνικού οπλοστασίου, δεν υπόκεινται πλέον σε συμφωνημένους περιορισμούς σχετικά με την ανάπτυξη ή την εγκατάσταση πυρηνικών όπλων. Η Κίνα, η οποία διαθέτει ήδη το τρίτο μεγαλύτερο απόθεμα πυρηνικών κεφαλών στον κόσμο, φέρεται να επεκτείνει ταχύτατα το οπλοστάσιό της, με ρυθμό μεγαλύτερο από οποιασδήποτε άλλης χώρας.
Αυτές δεν αποτελούν μεμονωμένες κρίσεις, αλλά αλληλοτροφοδοτούμενες εκδηλώσεις μιας διεθνούς τάξης βασισμένης σε κανόνες που καταρρέει.
Οι συγγραφείς, ως χρονικογράφοι της κοινής μας ανθρώπινης εμπειρίας, οφείλουν να συνεχίσουν να κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου, προτού όσα κάποτε θεωρούνταν αδιανόητα γίνουν η κοινή μας πραγματικότητα.
Εκκλήσεις για δράση
Ανταποκρινόμενη στις παραπάνω εξελίξεις, η Συνέλευση των Αντιπροσώπων του PEN International καλεί τα Κέντρα PEN και όλους τους συγγραφείς:
- Να εντείνουν τις προσπάθειές τους ώστε οι κυβερνήσεις να λογοδοτούν για τη δέσμευσή τους να προάγουν και να προστατεύουν τα ανθρώπινα δικαιώματα, τα οποία αποτελούν το θεμέλιο της παγκόσμιας ειρήνης.
- Να συνεχίσουν να αξιοποιούν τη δύναμη της αφήγησης για την καλλιέργεια της ενσυναίσθησης και του διαλόγου, δημιουργώντας γέφυρες πέρα από τους διαχωρισμούς που επιβάλλουν η πολιτική και ο εθνικισμός.
- Να αμφισβητούν τις αφηγήσεις που επιχειρούν να μετατρέψουν τον φόβο και την αβεβαιότητα σε επιθετικότητα και μίσος. Μέσα από τις λέξεις και τη φαντασία, να δημιουργούν αφηγήσεις που αποκαθιστούν την ελπίδα και την αισιοδοξία για το κοινό μας μέλλον.
- Να υψώνουν τη φωνή τους ενάντια στην εργαλειοποίηση των ανθρωπιστικών κρίσεων και τη σκόπιμη στοχοποίηση μη στρατιωτικών υποδομών. Να ενισχύουν τις φωνές εκείνων των οποίων ο πόνος παραμένει αθέατος εξαιτίας της πολιτικής ατιμωρησίας και της αποδυνάμωσης των διεθνών μηχανισμών λογοδοσίας.
Η Συνέλευση των Αντιπροσώπων του PEN International καλεί όλες τις κυβερνήσεις και τους διακυβερνητικούς οργανισμούς:
- Να επαναβεβαιώσουν τη δέσμευσή τους στον Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών και στις θεμελιώδεις αρχές του διεθνούς δικαίου, συμπεριλαμβανομένων της απαγόρευσης της μονομερούς χρήσης βίας, της προστασίας των αμάχων κατά τη διάρκεια ένοπλων συγκρούσεων και του δικαιώματος στην ανθρωπιστική βοήθεια.
- Να επαναλάβουν επειγόντως τις πολυμερείς διαπραγματεύσεις για τον έλεγχο των πυρηνικών εξοπλισμών μεταξύ των μεγαλύτερων πυρηνικών δυνάμεων και όλες οι κυβερνήσεις να επαναβεβαιώσουν τη δέσμευσή τους στην εφαρμογή των συνθηκών μη διάδοσης των πυρηνικών όπλων.
- Να στηρίξουν τον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών και όλους τους οργανισμούς του, όχι μόνο με δηλώσεις αλλά και με την καταβολή των οικονομικών τους υποχρεώσεων. Οποιαδήποτε αποκατάσταση της χρηματοδότησης της ανθρωπιστικής βοήθειας δεν πρέπει να περιοριστεί στην επαναφορά του προηγούμενου συστήματος, αλλά να συνοδευτεί από τη μεταρρύθμισή του, ώστε να τίθενται στο επίκεντρο η δυνατότητα αυτόνομης δράσης και ο ηγετικός ρόλος των κοινοτήτων και των χωρών που πλήττονται.
Η Συνέλευση των Αντιπροσώπων του PEN International καλεί τα κινήματα αντίστασης και άλλους μη κρατικούς δρώντες να σέβονται τα ανθρώπινα δικαιώματα στον ίδιο βαθμό με τις κυβερνήσεις.
Δεν μπορεί να υπάρχει ατιμωρησία για ηγέτες, πολιτικούς, στρατιωτικό προσωπικό ή κρατικούς αξιωματούχους που παραβιάζουν τα ανθρώπινα δικαιώματα ή εγκρίνουν την καταπάτησή τους.
