Photo Credit: Carles Torner. Φοιτητές συμμετέχουν στην πομπή Bhasha Wari κατά τη διάρκεια του 84ου Διεθνούς Συνεδρίου του PEN International στην Πούνε (2018), τιμώντας τις λέξεις «Αλήθεια», «Ελευθερία», «Ποικιλομορφία» σε 6.000 γλώσσες.
«Σε μια εποχή που τόσες πολλές φωνές κινδυνεύουν να φιμωθούν, η Επιτροπή μας εργάζεται ώστε κάθε γλώσσα να έχει τον χώρο να ανθίσει. Η προστασία των γλωσσικών δικαιωμάτων δεν αφορά μόνο τη διατήρηση της κληρονομιάς — αφορά τη διασφάλιση της αξιοπρέπειας, της ποικιλομορφίας και της ελευθερίας να φαντάζεται κανείς με τα δικά του λόγια».
— Urtzi Urrutikoetxea, Πρόεδρος της Διεθνούς Επιτροπής Μετάφρασης και Γλωσσικών Δικαιωμάτων του PEN International
Σε έναν κόσμο όπου χιλιάδες γλώσσες κινδυνεύουν, η υπεράσπιση των γλωσσικών δικαιωμάτων δεν ήταν ποτέ πιο επείγουσα. Η Επιτροπή Μετάφρασης και Γλωσσικών Δικαιωμάτων του PEN International (TLCR) βρίσκεται στην καρδιά ενός από τους σημαντικότερους αγώνες της εποχής μας: να διασφαλίσει ότι όλες οι γλώσσες — και οι άνθρωποι που μιλούν, γράφουν και ονειρεύονται μέσα από αυτές — μπορούν να ανθίσουν.
Η αποστολή της Επιτροπής εδράζεται στην πεποίθηση ότι η μετάφραση είναι κάτι περισσότερο από μια λογοτεχνική πράξη· είναι μια πράξη αλληλεγγύης. Όταν μια γλώσσα περιθωριοποιείται, οι ιστορίες της — και οι άνθρωποι που τις κουβαλούν — κινδυνεύουν να χαθούν. Η μετάφραση προσφέρει μια γέφυρα, μεταφέροντας αυτές τις φωνές σε νέους χώρους και διευρύνοντας την εμβέλειά τους.
Μια ιστορία υπεράσπισης της μετάφρασης
Παρότι η TLCR ιδρύθηκε επίσημα το 1978, κατά το 43ο Συνέδριο του PEN International στη Στοκχόλμη, η προσήλωσή της στη μετάφραση είχε ξεκινήσει πολύ νωρίτερα. Ήδη από το 1928, το PEN συνεργάστηκε με το Διεθνές Ινστιτούτο Πνευματικής Συνεργασίας, έναν φορέα της Κοινωνίας των Εθνών, για την προώθηση μεταφράσεων πέρα από σύνορα. Τα Κέντρα του PEN εντόπιζαν έργα που άξιζαν να μεταφραστούν και το Ινστιτούτο τα κοινοποιούσε στη συνέχεια σε εκδότες σε όλο τον κόσμο. Μια συνάντηση στη Γενεύη τον Ιούλιο του 1928, στην οποία συμμετείχαν προσωπικότητες όπως ο John Galsworthy και ο Salvador de Madariaga, ενέκρινε επίσημα τη σχετική συμφωνία.
Η δημιουργία της TLCR
Μέχρι το 1978, αυτό το όραμα είχε εξελιχθεί σε μια επίσημη δομή αφιερωμένη στη μετάφραση. Εκείνη τη χρονιά, υπό την παγκόσμια προεδρία του Mario Vargas Llosa, το Swedish PEN αξιοποίησε το Συνέδριο της Στοκχόλμης για να επιστήσει την προσοχή στον ουσιαστικό ρόλο των μεταφραστών. Ο Per Wästberg, τότε πρόεδρος του Swedish PEN, συγκρότησε έναν συνασπισμό Κέντρων του PEN με στόχο να διευρυνθεί η πρόσβαση στην παγκόσμια λογοτεχνία. Αρχικά γνωστή ως Programme and Translation Committee, η Επιτροπή είχε έναν πρώτο σκοπό, απλό αλλά ριζοσπαστικό: να υπερασπιστεί τη μετάφραση από όλες τις λογοτεχνικές παραδόσεις, ιδίως από εκείνες με μικρή διεθνή παρουσία. Η Επιτροπή στήριξε ανθολογίες που έφερναν σε διάλογο λιγότερο μεταφρασμένες φωνές — για παράδειγμα συνεργασίες ανάμεσα σε ποιητές από την Πορτογαλία, την Καταλωνία, τη Βόρεια Μακεδονία και τη Γαλλία.
Από τις «μικρές» στις «μειονοτικές» γλώσσες
Μία από τις βασικές συνεισφορές της Επιτροπής υπήρξε η αμφισβήτηση της έννοιας των «μικρών γλωσσών» και η προώθηση της έννοιας των «μειονοτικών γλωσσών» — γλωσσών που περιθωριοποιούνται από πολιτικές, οικονομικές και πολιτισμικές δυνάμεις. Στα τέλη της δεκαετίας του 1980 και στις αρχές της δεκαετίας του 1990, υπό την ηγεσία της Πορτογαλίδας ποιήτριας Ana Hatherly, η Επιτροπή εστίασε περισσότερο στα πολιτισμικά δικαιώματα. Με ισχυρή στήριξη από αρκετά Κέντρα του PEN, τόνισε ότι η μετάφραση δεν μπορεί να αποσπαστεί από την υπεράσπιση των γλωσσικών κοινοτήτων. Αυτό οδήγησε στη σημερινή ονομασία της: Επιτροπή Μετάφρασης και Γλωσσικών Δικαιωμάτων.
Η Παγκόσμια Διάσκεψη για τα Γλωσσικά Δικαιώματα
Η αποστολή αυτή κορυφώθηκε το 1996, όταν 61 ΜΚΟ, 41 Κέντρα του PEN και 40 ειδικοί συγκεντρώθηκαν στη Βαρκελώνη για την Παγκόσμια Διάσκεψη για τα Γλωσσικά Δικαιώματα. Η εκδήλωση, η οποία διοργανώθηκε από την Επιτροπή, σε συνεργασία με το International Escarré Centre for Ethnic Minorities and Nations και με τη στήριξη της UNESCO, στόχευε στη δημιουργία ενός παγκόσμιου πλαισίου για την προστασία των γλωσσικών δικαιωμάτων.
Σε τρεις ημέρες, ειδικοί, ακτιβιστές και συγγραφείς συνέταξαν την Οικουμενική Διακήρυξη των Γλωσσικών Δικαιωμάτων (UDLR). Το επιστημονικό της συμβούλιο, υπό την προεδρία του γλωσσολόγου Isidor Marí, προειδοποίησε ότι έως και το 80% των γλωσσών του κόσμου θα μπορούσε να εξαφανιστεί μέσα στον 21ο αιώνα. Η Διακήρυξη διατύπωσε αρχές γλωσσικής δικαιοσύνης και πολιτισμικής συνύπαρξης και εγκρίθηκε επίσημα στο Πανεπιστήμιο της Βαρκελώνης, με αντιπροσώπους από κάθε ήπειρο να την υπογράφουν. Η UNESCO παρέλαβε το κείμενο έναν μήνα αργότερα.
Συνεχίζοντας το έργο της UDLR
Δεκαπέντε χρόνια αργότερα, το Μανιφέστο της Χιρόνα (2011) και η Διακήρυξη του Κεμπέκ για τη Λογοτεχνική Μετάφραση και τους Μεταφραστές (2015) συνέχισαν να προωθούν τα γλωσσικά δικαιώματα και τα δικαιώματα της μετάφρασης. Η Επιτροπή πραγματοποίησε επίσης συναντήσεις εκτός Ευρώπης, μεταξύ άλλων στο Γιοχάνεσμπουργκ (2016), στο Μπενγκαλούρου (2017) και στο San Cristóbal de las Casas (2019), όπου το πρώτο Αυτόχθονο Κέντρο PEN εντάχθηκε στην οικογένεια του PEN (PEN Chiapas Pluricultural). Η πανδημία της COVID-19 ενέπνευσε την έναρξη του Video-Poem Marathon σε αυτόχθονες και μειονοτικές γλώσσες, ενισχύοντας περαιτέρω την ορατότητά τους. Έκτοτε, εκπροσωπούνται περισσότεροι αυτόχθονοι συγγραφείς και οι γλώσσες τους, ενώ η ανθολογία Lenguas Vivas, με 26 δημιουργούς που γράφουν σε αυτόχθονες γλώσσες της Λατινικής Αμερικής, έχει αναδειχθεί σε ορόσημο στην ιστορία του PEN International.
Μια παρακαταθήκη που έχει σημασία
Από τα πρώτα της κιόλας βήματα, η Επιτροπή Μετάφρασης και Γλωσσικών Δικαιωμάτων υπερασπίζεται τη γλωσσική ποικιλότητα, προωθεί τη μετάφραση και υπερασπίζεται τα δικαιώματα κοινοτήτων των οποίων οι γλώσσες απειλούνται ή παραβλέπονται. Σε μια εποχή που η παγκοσμιοποίηση απειλεί να ισοπεδώσει τους πολιτισμούς, η Επιτροπή μάς υπενθυμίζει ότι κάθε γλώσσα μεταφέρει τη δική της κοσμοθεωρία — και ότι κάθε κοσμοθεωρία είναι απαραίτητη για την ανθρωπότητα.
Ξανθή Χονδρού-Χιλλ,Αρχή φόρμας
Εκπρόσωπος του PEN Greece στην Επιτροπή Μετάφρασης & Γλωσσικών Δικαιωμάτων του PEN International
Τέλος φόρμας
